απο το
βιβλίο του Εριχ Φρομ
Είμαστε
περήφανοι που δεν είμαστε
υποταγμένοι σε μία εξωτερική εξουσία, που έχουμε την ελευθερία να εκφράζουμε τις απόψεις και τα αισθήματά μας και θεωρούμε σα δοσμένο πως η ελευθερία
αυτή εγγυάται
σχεδόν αυτόματα την ατομικότητά μας. Όμως το δικαίωμά μας να εκφράζουμε τις σκέψεις μας έχει κάποια
σημασία μόνο στην περίπτωση που μπορούμε
να έχουμε δικές
μας σκέψεις.
Η
ελευθερία από την εξωτερική εξουσία συνιστά θετικό κέρδος μόνο αν οι εσωτερικές ψυχολογικές
συνθήκες επιτρέπουν την εδραίωση της ατομικότητάς μας. Εξετάζοντας τις δύο απόψεις της ελευθερίας του σύγχρονου ανθρώπου τονίσαμε
τις οικονομικές
συνθήκες που συντείνουν στην αύξηση της απομόνωσης και αδυναμίας του ατόμου στην εποχή μας. Εξετάζοντας
τις ψυχολογικές επιδράσεις δείξαμε πως η
αδυναμία αυτή
οδηγεί είτε στο είδος φυγής που συναντάμε στον ολοκληρωτικό χαρακτήρα, είτε
στον αναγκαστικό
συμβιβασμό (κομφορμισμό) ώστε το άτομο να γίνεται αυτόματο, να χάνει το εγώ του ενώ ταυτόχρονα θεωρεί
συνειδητά τον εαυτό του ελεύθερο και πως ανήκει στον εαυτό του.
Είναι
σημαντικό να εξετάσουμε κατά ποιόν τρόπο ο πολιτισμός μας ενισχύει αυτή την
τάση. Η
κατάπνιξη των αυθόρμητων αισθημάτων, και κατά συνέπεια της ανάπτυξης της αυθεντικής ατομικότητας, αρχίζει
από πολύ νωρίς, από τα πρώτα στάδια διαπαιδαγώγησης ενός παιδιού. Η εκπαίδευση έχει
σαν αποτέλεσμα την αντικατάσταση των πρωτότυπων φυσικών ενεργειών με εντυπωμένα
αισθήματα, σκέψεις και επιθυμίες. Παράδειγμα οι απωθήσεις της εχθρότητας και της
απέχθειας. Τα παιδιά δείχνουν ανυπακοή , ή και εχθρότητα . Σκοπός της αγωγής
είναι να εξαλείψει την ανταγωνιστική αυτή αντίδραση ή με τιμωρίες ή με δώρα και εξηγήσεις.
Το παιδί εγκαταλείπει την εχθρότητά του αλλά αρχίζει να μην εκφράζει το αίσθημά του
και με τον καιρό εγκαταλείπει και αυτό το ίδιο το αίσθημα. Παράλληλα διδάσκεται να
καταπνίγει τη συνείδηση που έχει για την εχθρότητα και την ανειλικρίνεια. Στην
ωριμότητα θα χάσει την αίσθηση της διάκρισης ανάμεσα σ΄έναν καλό και σ΄ένα κάθαρμα.








